Zanim zmienisz pracę, sprawdź, co możesz zmienić w obecnej. Czym jest job crafting?
– Co jest najtrudniejsze w Twojej pracy?
– Przetrwać te 8 godzin między „Cześć wszystkim!” a „No to do jutra!”
Znasz ten dowcip? Wszyscy lubimy czasem ponarzekać na naszą pracę. Możemy nie cierpieć samego przymusu porannego wstawania i faktu, że sporą naszego życia poświęcamy na wykonywanie czynności, które nie sprawiają nam większej przyjemności. Czasami źródło niechęci jest bardziej szczegółowe: nielubiany szef, zła komunikacja w zespole, nieskuteczny model dystrybucji obowiązków. W najbardziej drastycznych przypadkach mogą być to nawet sytuacje i relacje (około)mobbingowe. Owo (koło) dodałem, ponieważ sam zawodowo zajmuję się problemem mobbingu i tzw. zachowań niepożądanych w miejscu pracy i z mojego doświadczenia wiem, że sam fakt, że jakieś zachowanie nie wyczerpuje prawnych znamion definicji mobbingu, nie oznacza jeszcze, że nie ma charakteru przemocowego, a tym samym nie powoduje dotkliwego poczucia dyskomfortu u pracownika.
Jak widzisz, może być wiele powodów Twojego poczucia niechęci do tego, by w poniedziałek wstać rano. A jakie są ich źródła? Możemy podzielić je na wewnętrzne i zewnętrzne. To pierwsze określam zgodnością z wartościami. W moich procesach coachingowych wartości stanowią podstawę do rozmowy o celach i planach. Jeżeli masz, np. silną potrzebę autonomii, źle będziesz czuł/a się w pracy, w której nie masz wpływu na rozplanowanie swojej pracy. W innym przypadku ważną dla Ciebie wartością jest nawiązywanie bliskich relacji, czyli najlepiej będziesz czuć się w działalności, która kładzie silny nacisk na tworzenie takowych z klientami. To drugie źródło to zgodność z systemem. Ideę systemu (którą dokładniej omawiam w artykule Dlaczego odkładam ważne rzeczy? Sprawdź nie tylko motywację, ale również system) rozumiem jako zespół czynników zewnętrznych: kultura miejsca pracy oraz relacje w nim panujące. O ile jednak mamy pewien wpływ na nasze wartości, o tyle bardzo często odczuwamy, że system, w którym pracujemy, nie podlega łatwej modyfikacji.
W mojej współpracy coachingowej nie rozgraniczam jednak systemu i wartości. Nie będziesz bowiem dobrze czuć się w miejscu, w którym nie masz możliwości wykorzystywania swoich najmocniejszych kompetencji albo nie widzisz głębszego znaczenia w tym, co robisz. Jak w takim razie sprawić, by system był zgodny z wartościami? Tutaj pojawia się pojęcie job crafting.
Job crafting – co to właściwie jest?
Pojęcie job craftingu zostało rozwinięte przez Amy Wrzesniewski i Jane Dutton. Autorki zwróciły uwagę na coś, co w praktyce zawodowej dzieje się od dawna: pracownicy nie zawsze wykonują swoją pracę dokładnie w takiej samej formie, w jakim ta została formalnie zaprojektowana.
Większość z nas ma możliwość, by w pewnych granicach zmienić sposób wykonywania zadań, relacje i sposób rozumienia własnej roli. Na tym właśnie polega job crafting, czyli oddolne przeprojektowywanie elementów własnej pracy tak, aby lepiej odpowiadała potrzebom, kompetencjom, wartościom i sposobowi działania danej osoby.
W klasycznym ujęciu wyróżnia się trzy obszary.
1. Task crafting – zmiana zadań
Nie mam tu na myśli porzucenia swoich obowiązków. Mowa tu raczej o zmianie proporcji, sposobu wykonania albo samodzielne angażowania się w takie zadania, w których częściej wykorzystujemy swoje kompetencje.
Przykład? Doświadczona lekarka może bardziej angażować się w pomoc początkującym lekarzom rezydentom . Naukowiec chcieć spróbować przejąć część zadań związanych z konceptualizacją projektu zamiast koncentrować się na żmudnej pracy administracyjnej. Menedżer dążyć do ograniczenia spotkań statusowych, a więcej czasu przeznaczyć na pracę strategiczną – oczywiście tam, gdzie pozwalają na to zakres odpowiedzialności i organizacja.
2. Relational crafting – zmiana relacji
Zmiana nie musi ograniczać się tylko do zadań. Równie ważne jest środowisko społeczne, które Cię otacza. Możesz, np. świadomie wzmacniać relacje z osobami, które dostarczają Ci wiedzy lub wzmacniają Twoje kompetencje, albo inicjować drobne, ale ważne zmiany w codziennej dynamice: częściej prosić o feedback, modyfikować sposób prowadzenia spotkań czy angażować się w projekty, które Tworzą wartościowe dla Ciebie efekty.
3. Cognitive crafting – zmiana sposobu postrzegania znaczenia pracy
Tutaj zalecam zachować szczególną ostrożność, bowiem sam zgrzytam zębami na pseudocoacherskie afirmacje w stylu: “Powtarzaj codziennie: moja praca jest świetna, wystarczy inaczej na nią spojrzeć”. Takie “magiczne” pozytywne myślenie nie przybliża nas do pracowania w zgodzie z naszymi wartościami. W cognitive crafting proponuję Ci zaś sprawdzić, jaką rolę pełni konkretny element Twojej pracy w większej całości. To nic innego jak uchwycenie szerszego kontekstu zadań, które wykonujesz, np. specjalista tworzący raport może widzieć wyłącznie kolejny dokument do przygotowania albo dostrzec, że jego analiza umożliwia komuś podjęcie lepszej decyzji.
Powyższe rozważania dotyczą trzech konkretnych obszarów, które potwierdzają badania nad job craftingiem: zadaniowe, relacyjne i poznawcze.
Job crafting nie oznacza: „sam sobie napraw swoje miejsce pracy”
Jako doświadczona/y profesjonalist(k)a masz, podobnie jak moi klienci, bardzo czule nastawiony wykrywacz ściemy. Dlatego umieszczam ważny disclaimer: Job crafting nie przenosi ciężaru odpowiedzialności za warunki pracy z organizacji na pracownika.
Jeżeli zespół jest chronicznie niedofinansowany, zakres obowiązków jest nierealny, pracownikowi jest odbierana sprawczość, a kultura pracy przekracza jego granice, to jakakolwiek modyfikacja, którą wprowadzisz, rozbije się o skalisty brzeg skostniałego systemu.
Dlaczego job crafting może być szczególnie interesujący po 35. czy 40. roku życia?
Po kilkunastu latach pracy raczej już nie zastanawiasz się, jaki zawód wybrać. Wiesz już o sobie wystarczająco dużo, bo ugruntowałe/aś swoje doświadczenie, wypracowała/eś reputację, no i masz zobowiązania, których nie możesz porzucić. Zauważasz jednak, że praca, którą zaprojektowała/eś jedną lub dwie dekady temu, coraz słabiej współgra z Twoimi dzisiejszymi wartościami i potrzebami, które ewoluowały: wspinaczka po szczeblach kariery, ustępuje miejsca potrzebie autonomii i suwerenności, a głód nowych wyzwań – potrzebie głębszej pracy nad tym, co realizuje Twoje wartości.
Jeżeli odczuwasz taką zmianę w swoich aspiracjach zawodowych, to dobry moment, by ponownie sprawdzić dopasowanie między pracą a aktualnymi potrzebami. Badania nad job craftingirm pokazują jasno: praca, w której wykorzystujesz swoje talenty i pasje, daje większą satysfakcję. Brzmi banalnie, ale diabeł, jak zwykle tkwi w szczegółach, dlatego przejdziemy teraz do historii modelowej.
Historia modelowa: Jacek, 40 lat
To historia modelowa, nie opis konkretnego klienta.
Jacek ma 40 lat i jest naukowcem realizującym międzynarodowy projekt grantowy. Przez lata czerpał dużą satysfakcję z pracy badawczej. Obecnie jednak czuje narastającą frustrację. Jacek jest zaangażowany w wiele takich projektów i najczęściej spada na niego odpowiedzialność za realizację prac administracyjnych (rozliczanie, ewaluacja uzyskanych wyników, przygotowywanie dokumentacji raportowej), ponieważ na jego uczelni brakuje takiego wsparcia. Ma poczucie, że ten zakres obowiązków nie jest zgodny z jego temperamentem, bowiem większą przyjemność sprawia mu praca koncepcyjna niż pilnowanie excelowych zestawień. Im bardziej narasta jego frustracja, tym dokładniej zaczyna analizować zakres swoich obowiązków. Odkrywa, że wyczerpują go:
rozliczanie grantów i wypełnianie żmudnych wniosków budżetowych,
koordynowanie prac zespołu zamiast twórczego rozwiązywania problemów,
brak czasu na zapoznanie się z najnowszymi publikacjami w dyscyplinie.
Jacek uświadamia sobie, że najlepiej czuje się na etapie tworzenia założeń projektów, ponieważ wtedy naturalnie może wykorzystać swoją kreatywność i ekspercką wiedzę. Postanawia zmienić perspektywę. Jako naukowiec nie pyta już: „Czy ten zawód jest jeszcze dla mnie?”, lecz: „Dlaczego moja praca składa się dziś głównie z tego, czego nie cierpię robić?”
Dlatego wdraża eksperyment i otwarcie rozmawia z dziekanem i kierownikiem projektu o przesunięciu swojego wkładu w stronę większej odpowiedzialności za koncepcyjną i merytoryczną stronę projektu. Nie jest to wielka rewolucja, nie zmienia przecież uczelni ani nie porzuca pracy w zespole badawczym. Zaczyna natomiast świadomie projektować zakres swojej odpowiedzialności, który dostosowany jest do jego kompetencji i temperamentu. To właśnie jest wartość job craftingu jako eksperymentu diagnostycznego.
Co mówią badania?
Opublikowana w 2024 r. metaanaliza Holmana i współautorów, obejmująca ponad 20 000 pracowników, potwierdza: job crafting to nie tylko teoria, ale również skuteczny mechanizm wprowadzania pozytywnych zmian w pracy. Badacze wykazali, że job crafting realnie poprawia satysfakcję i zaangażowanie, pod warunkiem, że skupia się na dwóch dźwigniach: sposobie wykonywania zadań oraz relacjach w zespole. Badania pokazują, że poczucie autonomii w pracy jest ważne, tylko że każdy nas rozumie ją inaczej – kluczem wydaje się więc dopasowanie pracy do Twoich indywidualnych potrzeb, wartości, doświadczenia oraz kompetencji.
Pamiętaj jednak, że job crafting nie jest cudownym lekiem na toksyczne środowisko pracy. Nie naprawi tych jej elementów, które są niezależne od Ciebie. To przede wszystkim narzędzie do precyzyjnego dostosowania Twoich obowiązków do posiadanych przez Ciebie umiejętności i talentów. Zanim podejmiesz więc decyzję o odejściu z pracy, sprawdź czy modyfikacja choćby jednego lub dwóch obszarów Twoich zadań lub relacji zmienia to, jak czujesz się w swojej pracy? Jeśli tak – masz w rękach narzędzie, które pozwala realnie wpłynąć na Twoje zawodowe doświadczenie.
Ćwiczenie: mapa pracy 4 × 4
Weź kartkę i podziel ją na cztery pola.
1. ZADANIA
Zapisz:
jakie zadania dają Ci energię,
które ją zabierają,
czego jest dziś zbyt dużo,
czego prawie nie ma.
2. RELACJE
Sprawdź:
z kim współpracujesz najlepiej,
które kontakty generują najwięcej napięcia,
od kogo potrzebujesz więcej informacji lub feedbacku,
gdzie można zmienić sposób współpracy.
3. AUTONOMIA I SPOSÓB PRACY
Zastanów się:
gdzie naprawdę możesz decydować,
gdzie tylko zakładasz, że „tak musi być”,
co przerywa Twoją koncentrację,
które granice możesz negocjować.
4. ZNACZENIE I KOMPETENCJE
Zapisz:
kiedy masz poczucie, że Twoje doświadczenie jest naprawdę wykorzystywane,
których mocnych stron prawie nie używasz,
jakie elementy pracy nadal uważasz za wartościowe,
gdzie zniknął jej sens,
jak chcesz, żeby było.
Następnie wybierz jedną rzecz, którą możesz zmienić przez najbliższe siedem dni.
A kiedy job crafting nie wystarczy?
Jeżeli próbujesz wprowadzać rozsądne zmiany, a:
nie masz realnej przestrzeni do decydowania,
podstawowe warunki pracy pozostają niedopasowane,
duża część roli jest sprzeczna z tym, czego dziś potrzebujesz,
organizacja blokuje każdą próbę modyfikacji,
jedyne możliwe „rozwiązanie” polega na coraz większym dostosowywaniu siebie,
rozwiązanie tego problemu może znajdowac się poza Twoimi mozliwościami. Granice małego eksperymentu stają się wtedy informacją o potrzebie większej decyzji. I właśnie dlatego job crafting nie musi być alternatywą dla zmiany pracy, lecz etapem diagnozy poprzedzającym tę decyzję.
Czy problemem jest sama praca, czy sposób, w jaki dziś pracujesz?
Nie musisz odpowiadać od razu. Przez siedem dni obserwuj zadania, relacje, autonomię i poczucie znaczenia. Wybierz jeden element, który możesz realnie zmodyfikować, a później sprawdź:
Czy zmiana konstrukcji pracy zmieniła również moje doświadczenie pracy? W jaki sposób nowa aranżacja zadań zmieniła to, jak odczuwam swoją codzienną pracę?
Jeżeli tak, zyskała/eś nowy kierunek rozwoju w bieżącej pracy. Jeżeli nie, to wiesz znacznie więcej niż wcześniej i dzieki temu masz lepszy grunt do podejmowania decyzji o zmianie.
FAQ
Job crafting – co to jest?
Job crafting oznacza oddolne modyfikowanie przez pracownika wybranych elementów pracy, m.in. zadań, relacji i sposobu interpretowania własnej roli.
Jakie są przykłady job craftingu?
Np. zwiększenie udziału zadań wykorzystujących konkretne kompetencje, zmiana sposobu współpracy, częstsze proszenie o feedback, przeorganizowanie sposobu wykonywania pracy albo dostrzeżenie innego znaczenia wykonywanego zadania.
Czy job crafting oznacza zmianę zakresu obowiązków?
Czasami może dotyczyć zadań, ale nie oznacza dowolnego ignorowania formalnych obowiązków. Zakres możliwych zmian zależy od stanowiska i organizacji.
Czy job crafting zwiększa satysfakcję z pracy?
Badania wskazują na związki job craftingu z pozytywnymi postawami i dobrostanem zawodowym, ale wyniki zależą od rodzaju zmian i warunków pracy.
Czy job crafting może zastąpić zmianę pracy?
Nie. Może pomóc sprawdzić, czy źródłem problemu leży np. w sposobie, w jaki została skonstruowana obecna praca. Jeżeli problem ma charakter strukturalny, większa zmiana nadal może być uzasadniona.
Przeczytaj także
Bibliografia
1. Wrzesniewski, A., & Dutton, J. E. (2001). Crafting a Job: Revisioning Employees as Active Crafters of Their Work. Academy of Management Review, 26(2), 179–201. DOI: 10.5465/amr.2001.4378011.
2. Slemp, G. R., & Vella-Brodrick, D. A. (2013). The Job Crafting Questionnaire: A new scale to measure the extent to which employees engage in job crafting. International Journal of Wellbeing, 3(2), 126–146. DOI: 10.5502/ijw\.v3i2.1. Open access.
3. Rudolph, C. W., Katz, I. M., Lavigne, K. N., & Zacher, H. (2017). Job crafting: A meta-analysis of relationships with individual differences, job characteristics, and work outcomes. Journal of Vocational Behavior, 102, 112–138. DOI: 10.1016/j.jvb.2017.05.008.
4. Holman, D., Escaffi-Schwarz, M., Vasquez, C. A., Irmer, J. P., & Zapf, D. (2024). Does job crafting affect employee outcomes via job characteristics? A meta-analytic test of a key job crafting mechanism. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 97, 47–73. DOI: 10.1111/joop.12450. Open access.
O autorze
dr Mateusz Grabowski – coach kariery i rozwoju osobistego, twórca Pracowni Rozkwitu Celów.
Pracuję z profesjonalistkami i profesjonalistami, którzy chcą sprawdzić, czy ich dotychczasowy kierunek nadal im służy, uporządkować ważne decyzje i przełożyć je na realny kolejny krok.
Więcej o moim podejściu znajdziesz na matgrabowski.com.
Możesz też obserwować mnie na LinkedIn.
Zakorzeń. Rozwiń. Zrealizuj.
Komentarze